گزارش مهر ... اینجا
گزارش فارس ... اینجا و اینجا

گزارش ایبنا - عبدالعلی دستغیب ... اینجا
گزارش ایبنا - دکتر علی عباسی ... اینجا
گزارش ایبنا - احسان عباسلو ... اینجا

«اژدهاکشان» در سرای اهل قلم ... اینجا

اهالی فرهنگ از خواندنی‌ترین‌های سال 87 می‌گویند
گزارش: سجاد صاحبان‌زند

عبدالله انوار، عبدالحسین فرزاد، سعید زیباکلام، رضا سیدحسینی، سیاوش جمادی، عبدالمحمد آیتی، مشفق کاشانی، عبدالعلی دست‌غیب، جلال ستاری،‌ میرجلال‌الدین کزازی، نجف دریابندری، فاضل نظری، محمد ضیمران

همان وقت‌ها که هنوز «اژدهاکُشان» منتشر نشده بود زنگ زدم به «شهرام غلامپور» نوازنده و موسیقیدان؛ شهرام و همسر مهربانش هنوز به تهران نیامده بودند. داشتم ازدواج‌شان را تبریک می‌گفتم که صحبت رسید به این‌که تصمیم دارم داستان‌های «اژدهاکُشان» را به شکل صوتی همزمان با چاپ مکتوب منتشر کنم اما قیمتی که استودیوهای تهران می دهند سرسام آور است. گفت «بیا منزل ما، استودیوی کوچکی درست کرده‌ام اینجا.»
بعد من رفتم قزوین. منزلش کنار خیابان عدل بود. آنقدر ماندیم تا ساعت شد 11 شب و آن وقت خیابان از نفس افتاد.
همسرِ شهرام هم رفت منزل پدری‌اش. آن‌وقت من داستان‌ها را می‌خواندم و شهرام، توپوق‌ها را یادداشت می‌کرد و وقتی دورِ اول خواندن تمام می‌شد، می‌گفت کجاها را دوباره تکرار کنم.
شبِ اول شش ساعت و نیم بیشتر کار نکردیم که شد ساعت 6 صبح. من از شدت سردرد خوابیدم و شهرام، نشست پای تدوین و ادیت فایل‌ها.
شب دوم هم شش ساعت کار نکرده، خیابان بیدار شد و صدای موتور و ماشین و ...
شب سوم اما دیگر داستان‌ها به روال افتاد و توانستیم یک‌نفس پیش برویم.
سردرد و سیگار مداوم و صدا و ... همه این‌ها من را نشاند پای کامپیوترِ شهرام که فایل‌ها را شسته رُوفته آماده کرده بود برای انتشار.
با خوشحالی برگشتم تهران و فایل‌ها را بردم پیش ناشر که همان روز خبر داد «اژدهاکُشان»، با دوازده مورد اصلاحیه، برگشت خورده است.
بعد هم که کتاب اصلاح شد و دوباره به ارشاد رفت و مجوزش آمد، ناشر دیگر رغبت نکرد فایل صوتی‌ «اژدهاکُشان» را منتشر کند.
«اژدهاکُشان» ِ صوتی هم ماند دستِ من که یکی دو تا از دوستان آن ها را شنیده اند مثل داستان کوتاه «اژدهاکُشان» از مجموعه «اژدهاکُشان».

ادبيات داستاني در ايران همواره با نگاه و نگرش داستان‌نويسان ايراني به روستايي‌نويسي و بازتاب زندگي قشر روستانشين جامعه همراه بوده است.

يكي از داستان‌نويسان امروز ايران كه در آثار منتشر شده‌اش همواره به موضوعات اقليمي‌ و روستايي نگاهي خاص و جدي داشته است يوسف عليخاني است كه تاكنون 2 مجموعه داستان «قدم بخير مادربزرگ من بود» و «اژدهاكشان» از او منتشر شده است.

آخرين نشست نقد و بررسي نشرافراز به بررسي دومين مجموعه داستان اين نويسنده اختصاص داشت. در اين نوشتار با اشاره به مباحث مطرح شده در نشست يادشده به بررسي نگرش‌هاي داستان‌نويسان ايراني به موضوع ادبيات اقليمي ‌و روستايي و دلايل مطرح شدن اين‌گونه در ادبيات داستاني در دهه‌هاي چهل و پنجاه پرداخته شده است.
هر داستان‌خوان حرفه‌اي ايراني كه آثاري از نويسندگاني چون محمود دولت‌آبادي، غلامحسين ساعدي، جلال آل‌احمد، امين فقيري و هوشنگ گلشيري را خوانده باشد، داستان‌هاي كوتاه و بلندي از اين نويسندگان را خوانده است كه در محيط روستا مي‌گذرد و به بازسازي روابط ميان روستاييان، شهرنشينان و چالش‌هاي ميان آنان از يك سو و از سوي ديگر به بازگويي ستم و ظلم تاريخي بر اين بخش از جامعه مي‌پردازد.

يكي از مهم‌ترين رويدادهاي اجتماعي كه در گسترش موج روستايي‌نويسي در ادبيات داستاني ايران تاثير زيادي داشت، اصلاحات ارضي بود كه شاه در چارچوب انقلاب سفيد خود براي واگذاري تملك اراضي كشاورزي به روستاييان و كوتاه كردن دست خوانين محلي در پيش گرفت.

اين اصلاحات در عمل روستاييان و دهقانان را از نوكران بي‌جيره و مواجب خان‌هاي زورگو و ستم‌پيشه به نوكران حكومت شاه تبديل كرد و نه تنها در بهبود وضعيت معيشتي روستاييان تاثيرگذار نبود، آنان را فقيرتر هم كرد.

اگرچه شاه مي‌كوشيد با پررنگ كردن نقش خان‌هاي محلي در ستم بر روستاييان اصلاحات ارضي خود را توجيه كند و از اين وجه با گسترش ادبيات روستايي مخالفتي نمي‌شد، نويسندگان ايراني‌اي كه در اين دوره به نوشتن داستان‌هايي در خصوص وضعيت روستاهاي ايران پرداختند اغلب تحت تاثير ادبيات ماركسيستي و چپ بودند و براي آنها روستا جايي بود كه مي‌شد ظلم نظام سرمايه‌داري و بهره‌‌كشي از طبقه زحمتكش جامعه را عيني‌تر نشان داد.

به همين دليل روستايي‌نويسي نويسندگاني چون ساعدي بيشتر از اين كه محملي براي بازگويي ويژگي‌هاي جامعه روستانشين كشور و آشنا شدن مردم با رنج‌هاي اين بخش از جامعه باشد، وسيله‌اي براي پيشبرد شعارهاي چپ‌گرايانه در حمايت از طبقات كارگر و برزگر بود كه چپ‌ها منادي آن بودند.

شعارنويسي به جاي ادبيات اقليمي

ادبيات روستايي روشنفكري پيش از انقلاب هيچ‌گاه نتوانست با كنار گذاشتن رويه شعاري خود به ذات ادبيات نزديك شود و فاصله خود را با طبقه‌اي كه از آن سخن مي‌گفت حفظ كرد، چرا كه براي اين نوع نگرش روستا و روستايي بهانه‌اي بود براي شعارهايي كه در ذهن نويسنده مي‌گذشت.

اين نگرش در ادبيات آن روز ايران هيچ‌گاه به قول ‌هادي نودهي داستان‌نويس كه مجموعه داستان «شمايل لرزان مردها» را در كارنامه خود دارد، به ريشه‌هاي مردم‌شناسانه متكي نبود و با وجوه داستاني و تكنيكي با موضوع روبه‌رو مي‌شد، چنان كه براي مثال در «عزاداران بيل» ساعدي با وجود اين كه با داستاني روستايي روبه‌رو هستيم، همه شخصيت‌هاي داستان تهراني حرف مي‌زنند.

او مي‌گويد: اين نگرش يعني رجوع روشنفكران به ادبيات روستايي ما را به ادبيات بومي ‌رهنمون نشد، چرا كه در پس همه اين نوشته‌ها نويسنده براي نمادسازي مي‌كوشيد و وجوه اقليمي ‌و بومي‌ به فراموشي سپرده مي‌شد.

محمد جعفري قنواتي، پژوهشگر حوزه ادبيات اقليمي ‌نيز با اشاره به اين كه بخشي از گرايش به روستانويسي در سال‌هاي پيش از انقلاب اسلامي ‌به تشكيل سپاه دانش مربوط مي‌شد، مي‌گويد: اگر مجله‌هايي مثل خوشه را در فاصله دهه‌هاي چهل تا پنجاه مرور كنيم، مي‌بينيم پر است از طرح‌هايي كه سپاهي‌دانش‌هاي پيش از انقلاب تحت‌تاثير دل‌نگراني‌هاي روشنفكران و مشاهدات خود از روستا‌هاي ايران مي‌نوشتند.

او از مجموعه داستاني از يك نويسنده جنوبي به نام بهرام حيدري نام مي‌برد كه در سال 58 مجموعه لالي را با اتكا به ادبيات روستايي و در فضاي زندگي در شهرك كوچكي ميان مسجدسليمان و اهواز پس از رفتن شركت نفت از منطقه منتشر كرد كه فضاي داستاني آن به مجموعه اژدهاكشان كه از روستاي در حال اضمحلال ميلك در الموت سخن مي‌گويد شبيه است.

ادبيات اقليمي‌ با عيني كردن كهن‌الگوها و تلفيق آنها با زندگي امروز، ادبياتي مي‌آفريند كه از حصار ادبيات آپارتماني متداول ‌‌بيرون استاسدالله امرايي، مترجم و منتقد نيز با بيان اين‌كه ادبيات اين دهه‌ها بر تك‌نگاري‌هاي كساني چون ساعدي و آل‌احمد استوار بود، مي‌گويد: در اين دوره ادبياتي به وجود آمد كه تحت تاثير راديكاليسم دهه 60 ميلادي و نوشته‌هاي كساني چون ژان پل سارتر بود و از دل گرايش به ماركسيسم بيرون آمد و اين ادبيات يك خصيصه مهم داشت كه اعتراض به وضع موجود بود.

وي ادامه مي‌دهد: اين اعتراض در تمام ادبيات دهه‌هاي 30 تا 50 وجه و گرايش اصلي است و گاه به كاريكاتور شباهت مي‌برد، به گونه‌اي كه هركس به هر دليلي مخالف‌خواني نمي‌كرد از گردونه ادبيات حذف مي‌شد.

آفرينش يا گزارشگري؟

اما براستي وقتي متني ادبي مي‌خوانيم، هدف اصلي ما چيست؟ آشنا شدن با تحليلي جامعه‌شناختي و قوم‌نگاري درباره يك مكان؟ آشنايي با زندگي، لهجه، آداب و رسوم و مثل‌هاي مناطق مختلف يا قبل از همه و مهم‌تر از همه خواندن يك متن ادبي؟

قنواتي در اين باره معتقد است: وقتي با يك اثر داستاني روبه‌روييم، بايد بپرسيم آيا تحليل جامعه‌شناسي از داستان برمي‌آيد و اصلاً هدف داستان‌نويس چيست؟ اگر داستان‌هاي نويسندگان شمال و جنوب را در آن دوران بررسي كنيم مي‌بينيم پر است از متن‌هايي كه بيشتر تك‌نگاري هستند تا داستان.

وي با بيان اين كه يوسف عليخاني در اژدهاكشان به دنبال داستان‌نويسي بوده است تا تك‌نگاري مي‌افزايد: اگرچه محيط تاثير خاص خود را در اثر برجاي گذاشته است و مسائل مردم‌شناسي در داستان بازتاب دارد استفاده نويسنده از نفرين‌ها، دعا‌ها و اعتقادات در ديالوگ‌ها هوشمندانه اما در راستاي پيشبرد داستان است.

تقابل ميان داستان‌نويسي با گرايش‌هاي بومي ‌و اقليمي ‌و تك‌نگاري به عنوان گزارشي از وضعيت مناطق روستايي نيز به دهه‌هاي پيش از انقلاب برمي‌گردد، به گونه‌اي كه در آن دوران نويسندگاني چون غلامحسين ساعدي و كاظم اسلاميه و بويژه جلال آل‌احمد در تعدادي از آثار خود به گزارشي از وضعيت زندگي مردم مناطق مختلف ايران پرداختند.

اين آثار اگرچه در جاي خود ارزش زيادي داشت، اما نمي‌توان آنها را داستان و ادبيات محض محسوب كرد، چرا كه نويسنده در داستان جهان داستاني خاص خود را مي‌آفريند و با گزينش برخي خصيصه‌هاي زندگي بيروني مانند گويش، فضاهاي داستاني خاص، آداب و رسوم و مانند آن به آفرينشگري و نه گزارش موقعيت مي‌پردازد.

به اعتقاد طلا نژادحسن، داستان‌نويس و منتقد نويسنده ادبيات اقليمي‌ با عيني كردن كهن‌الگوها و تلفيق آنها با زندگي امروز، ادبياتي مي‌آفريند كه از حصار ادبيات آپارتماني متداول بيرون است.

به گفته وي، كهن‌الگوها و اسطوره‌ها در ادبيات نقاط مختلف جهان مشتركند، اما آنچه مهم است نزديك كردن اين كهن‌الگوها با زندگي امروز است، چنان كه براي مثال داستان اژدهاكشان يوسف عليخاني اگرچه بر پايه افسانه‌اي چون جنگ با اژدها كه در ادبيات جهان پرسابقه است بنا شده، روايت و نگاه خاص نويسنده به اين موضوع باعث شده كه داستاني امروزي و نو آفريده شود.

روستايي‌نويسي در ادبيات ايران به شمشير دولبه‌اي تبديل شده است كه گاه يك نويسنده خوب را تا حد گزارشگري از آنچه هست تبديل مي‌كند و گاه او را به آفريدن جهاني بر پايه ويژگي‌هاي خاص مناطق رهنمون مي‌شود و به نويسنده اين فرصت را مي‌دهد كه با استفاده از توانمندي‌هاي زباني مناطق مختلف، افسانه‌ها و اعتقادات و جلوه‌هاي فضا و مكان داستاني را بنويسد كه مخصوص به خود اوست و تمام ويژگي‌هاي يك داستان ايراني را داراست.

آرش شفاعي
روزنامه جام جم

(HTML) و (PDF)
18 اسفند 1387 صفحه 8

رادیو زمانه (سعید شکیبا): یوسف علیخانی، نویسنده ۳۴ ساله، از چهره‌های شناخته شده ادبیات داستانی معاصر ایران است. او فعالیت خود در حوزه ادبیات را هم‌زمان با نوشتن، با مصاحبه با نویسندگان نسل سوم آغاز کرد.
حاصل گفت و گوهای او با نویسندگان، کتاب «نسل سوم داستان‌نویسی ایران» شد که در سال ۱۳۸۰ به وسیله نشر مرکز منتشر شد.
علیخانی در ادامه، سراغ قصه «عزیز و نگار» رفت که در میان مردم البرز به‌ویژه طالقان و الموت از شهرت به‌سزایی برخوردار است. حاصل تحقیق علیخانی درباره این قصه، کتاب «بازخوانی عشقنامه عزیز و نگار» شد که در سال ۱۳۸۱ به وسیله نشر ققنوس به چاپ رسید.
اولین مجموعه داستان یوسف علیخانی با نام «قدم بخیر مادربزرگ من بود» یک دهه پس از منتشر شدن داستان‌هایش در روزنامه‌ها و مجلات، در سال ۱۳۸۲ به وسیله نشر افق منتشر شد که در همان سال نامزد کتاب سال جمهوری اسلامی ایران شد.
این کتاب هم‌چنین جایزه ویژه شانزدهمین جشنواره بین‌المللی روستا را از آن خود کرد و سه داستان از اولین مجموعه داستان علیخانی از داستان‌های برگزیده جایزه صادق هدایت شدند. چاپ دوم «قدم بخیر مادربزرگ من بود» سال ۱۳۸۶ به بازار آمد.
علیخانی از سال ۱۳۸۲ تا ۱۳۸۶ که دومین مجموعه داستانش به نام «اژدهاکشان» به وسیله موسسه انتشارات نگاه روانه بازار کتاب شود، کارهایی در زمینه زندگینامه‌نویسی و تحقیق و گردآوری قصه‌های مردم رودبار الموت انجام داد که برخی از آن‌ها از جمله «داستان زندگی حسن صباح»، «داستان زندگی ابن‌بطوطه» و «داستان زندگی صائب تبریزی» منتشر شده و کتاب‌های «قصه‌های مردم الموت» (به همراه افشین نادری) در دو جلد آماده انتشار است.
این نویسنده جوان به دلیل نوشتن مجموعه‌ داستان «اژدهاکشان» مدتی قبل شایسته تقدیر در اولین دوره جایزه ادبی جلال آل احمد و نامزد نهایی هشتمین دوره جایزه هوشنگ گلشیری شناخته شد.
با یوسف علیخانی به بهانه چاپ سوم مجموعه «اژدهاکشان» درباره داستان‌هایش به گفت و گو نشستیم.


داستان‌های مجموعه «اژدهاکشان» در همان حال و هوای مجموعه داستان اول شما «قدم‌بخیر مادربزرگ من بود» روایت می‌شوند. چطور شد یک روستا را محل روایت داستان‌هایتان قرار دادید؟
به گمان من، هر نویسنده‌ای از تجربیات خودش می‌نویسد و همه ما که داریم می‌نویسیم درگیر بخشی هستیم که باهاش درگیر بودیم. یا تجربه اش کردیم یا شنیدیم یا درباره‌اش خوانده‌ایم. آن بخش از وجود من که بیشتر درگیرم می‌کند بخشی است که به قبل از دوران ابتدایی ام برمی‌گردد.
الان دیگر از آن روستا اثر و خبری نیست چون روستاها خالی شدند و قدیمی‌ها فوت کردند و جدیدی‌ها هم که همه به شهرها مهاجرت کردند. مساله‌ای که در آن روستا درگیرم می‌کرد، نوع برخورد آدم‌ها بود با وقایع؛ وقایع ساده که با خیالات آن‌ها به وقایع عجیب و غریب تبدیل می‌شد.
اگر یکی با ماشین از جاده‌های پیچ در پیچ البرز به ته دره پرتاب می‌شد، مردم دنبال دلایل دیگری می‌گشتند. اگر بز کسی می‌مُرد، قبول نمی‌کردند که بز مریض شده و مرده است، بلکه دلیل ماورایی برایش می‌تراشیدند. اگر شهاب سنگی در آسمان روستا دیده می‌شد، فکر می‌کردند نوری است آسمانی و آن را به شخصیت‌هایی که به آن باور داشتند، نسبت می‌دادند. برای هر چیزی قصه می‌ساختند و در واقع این قصه‌پردازی و قصه‌گویی‌شان به منتقل شده گویا.

خبرگزاري فارس: مرتضي كربلايي‌لو در جلسه نقد مجموعه داستان «اژدهاكشان»، هوشنگ گلشيري را نويسنده‌اي كتابخانه‌گرد دانست و گفت قدرت زباني يوسف عليخاني حتي بالاتر از گلشيري است.

به گزارش خبرنگار فارس، مرتضي كربلايي‌لو چهارشنبه 30 بهمن در جلسه نقد مجموعه داستان «اژدهاكشان» نوشته يوسف عليخاني در محل نشر افراز اين سخن را گفت.
كربلايي‌لو درباره اين مجموعه داستان گفت در جاهايي و هنگام مواجهه با برخي كلمات و تعابير بايد واقعاً كلاه را به احترام تلاش نويسنده از سر برداشت.
مجموعه داستان «اژدهاكشان» را سال گذشته انتشارات نگاه منتشر كرد. اين مجموعه امسال به عنوان اثر قابل تقديري جايزه جلال آل‌احمد انتخاب شد.
اغلب رسانه‌ها از سال پيش بنا به دلايلي درباره اين مجموعه مطالبي را منتشر كرده‌اند. «اژدهاكشان» هفته گذشته توانست براي بار سوم به زير چاپ برود.
كربلايي‌لو همچنين درباره اين مجموعه داستان گفت: من به عنوان يك نويسنده كه ارزش كلمات و جملات را درمي‌يابم از مطالعه سطر سطر كتاب لذت بردم.
وي گفت: زبان نويسنده در اثر درخشان است و از تشبيهات بسيار زيبا و بجا استفاده كرده است.
كربلايي‌‌لو اضافه كرد: در انتهاي داستان‌ها، زماني كه نويسنده از «مي‌گويند» استفاده كرده، پايان‌بندي لطمه خورده است. آن نقطه درست جايي بوده است كه نويسنده مي‌توانسته با استفاده از ساختار، قدرت خود را نشان دهد كه نسبتاً ساده از آن گذشته است.
مرتضي كربلايي‌لو سال گذشته براي مجموعه داستان خود با عنوان «زني با چكمه‌ ساق‌بلند سبز» به مرحله نهايي داوري جايزه بنياد هوشنگ گلشيري راه يافته بود.
با اين حال وي در بيانيه‌اي اعلام كرد تمايلي به حضور حقيقي يا مجازي در جايزه ادبي گلشيري ندارد.
يوسف عليخاني هم در جلسه نقد مجموعه داستانش گفت كار بعدي‌اش در راستاي «اژدهاكشان» است.
وي از حاضران در جلسه خواست با بيان نقطه‌نظرات خود و كاستي‌هاي احتمالي وي را در ادامه مسيرش ياري كنند.
عليخاني داستان كوتاه «اژدهاكشان» را كه نام مجموعه از آن گرفته شده است براي حاضران خواند.
هادي نودهي، نويسنده نظر خود را درباره اين مجموعه داستان عنوان كرد و گفت كتاب مشخصاً در گونه ادبيات روستايي قرار مي‌گيرد.
وي گفت براي كساني چون ما كه با شهر و مسائل پيچيده آن دست به گريبانيم شايد در برخورد اول ارتباط با آن چندان آسان نباشد، اما در مجموع كتاب تاثير خود را مي‌گذارد.
در ادامه اين نشست اسدالله امرايي، منتقد و مترجم ادبي گفت نكته‌اي را كه بايد به آن توجه داشت اين است كه كار آن طور كه بعضي‌ها اشاره كرده‌اند در زمره ادبيات وحشت قرار نمي‌گيرد.
وي گفت وهم در كارها هست اما هدف نويسنده آن نيست كه كسي را بترساند و از آن مهم‌تر حتي آن وهم را مورد انتقاد هم قرار نمي‌دهد.
طلا نژادحسن، منتقد ادبي نيز با عنوان اين موضوع كه نويسنده كتاب «اژدهاكشان» نگاهي تازه و واجد ارزش به كهن‌الگوهاي ما داشته است، به بيان ديدگاه‌هايش پرداخت.
وي گفت دومين ويژگي عمده اين اثر تلاشي است كه نويسنده در جهت بيرون كشيدن ادبيات امروز ما از حصار آپارتمان‌نويسي كرده است.
پوريا فلاح نيز گفت «به نظر من عليخاني دراماتيزه كردن ادبيات روستايي را به خوبي انجام داده است.»
نينا شفيعي، از ديگر حاضران در جلسه گفت نويسنده، گاهي اوقات شخصيت‌هاي داستان را ناگهان رها مي‌كند و سرانجام‌شان را ما نمي‌بينيم.
سوسن صنيعي از سينماگران حاضر در جلسه هم گفت گاهي اوقات ريتم داستان تغيير مي‌كند. تند و كند مي‌شود و وجه مستندنگاري گاهي بر داستان‌ها غلبه مي‌‌كند.
اما يوسف عليخاني در بخشي از صحبت‌هاي خود از تأثير ناخودآگاه برخي از كارهاي گلشيري چون «نمازخانه كوچك من» و «معصوم‌ها» بر مجموعه داستان خود سخن گفت.
وي همچنين گفت كه مجموعه داستان «سياسنبو» نوشته محمدرضا صفدري بر نوع نوشتن وي تأثير گذاشته است.
انتهاي پيام/

مجموعه داستان «اژدهاكشان» نوشته يوسف عليخاني در ادامه سلسله نشست‌هاي ادبي دفتر نشر افراز‏، چهارشنبه سي‌ام بهمن ماه 1387 با حضور نويسنده و جمعي از نويسندگان و منتقدان ادبي نقد و بررسي شد.
به گزارش روابط‌ عمومی دفتر نشر افراز، در ابتدا سيروس نفيسي، مجري جلسه ضمن بيان اين موضوع كه مجموعه داستان اژدهاكشان از مجموعه داستان‌هاي بحث بر انگيزي بوده است كه بازتابهاي متفاوتي را در محافل ادبي موجب شده است و در عين حال برگزيده اولين دوره جايزه ادبي جلال‌آل‌احمد در بخش داستان كوتاه و نامزد بخش مجموعه داستان هشتمين دوره جايزه ادبي گلشيري هم بوده است، به بيان شرح حال مختصري از نويسنده، پيشينه‌اش و عناوين آثار ادبي و پژوهشي وي پرداخت.
در ادامه يوسف عليخاني ضمن بيان اينكه مجموعه داستان اژدهاكشان در ادامه مجموعه قبلي‌اش بوده و كار بعدي نيز در همين راستاست‏، ابراز اميدواري كرد حضار در اين جلسه با بيان نقطه نظرات خود و كاستي‌هاي اژدهاکشان، وي را در ادامه مسيرش ياري نمايند.
عليخاني سپس به قرائت داستان كوتاه اژدهاكشان كه نام مجموعه هم از آن گرفته شده است پرداخت.
مجري جلسه سيروس نفيسي ضمن تاكيد بر اين بخش از سخنان عليخاني كه اژدهاكشان عملاَ اثري در ادامه مجموعه داستان قبلي است، مجموعه داستان جديد نويسنده را از سه بعد شايسته ارزيابي قلمداد نمود: ابتدا وجه اقليمي و مردم شناسي آن با توجه با آنكه تمامي داستان‌ها در روستايي به نام ميلك از توابع الموت قزوين مي گذرند و با خواندن هر داستان خواننده با بخشي از ويژگيهاي رفتاري و فرهنگي مردم آن ديار آشنا می‌شود و در واقع هر داستان چون تكه اي است كه با كنار هم چيدن تمامي‌شان تصوير ميلك و مردمانش كامل می‌شود. دوم، وجه داستاني و تكنيكي آثار كه به زعم وي و بر خلاف تصور شايد عده اي، آن گونه نيست كه نويسنده نسخه بازنويسي شده يا حك و اصلاح شده روايتي موجود يا قصه اي شفاهي از مردمان آن ديار را بي كم و كاست و مستندوار براي ما بيان كند و بي‌شك داستاني كه ما می‌خوانيم داستاني است كه هر چند ريشه‌هايش از عمق وجودي مردان و زنان ميلك به در آمده اما با گذر از صافي ذهن خلاق نويسنده است كه تبديل به داستانهاي حاضر شده است. ويژگي سوم كتاب به تعبير نفيسي، وجه خاص و برجسته زباني آن است كه با نوعي تعديل نسبت به مجموعه قدم بخير مادربزرگ من بود (كه به خاطر غلظت به‌كارگيري كلمات و تعابير ديلمي در آن بي‌نياز از به‌كارگيري پانويس در كتاب نبوده است) و با وجود حضور كاملاَ مشخص لهجه محلي، ايجاد ارتباط با مخاطب را سهل تر می‌كند.
نفيسي در ادامه افزود: هر چند كه وجه اقليمي و در اينجا روستايي داستانها چه بسا يادآور آثار برخي ديگر از نويسندگاني كه از روستا نوشته اند باشد مثلا داستان‌هاي روستايي غلام‌حسين ساعدي با آن فضاي وهم آورشان، اما عليخاني روستانويسي را دست‌مايه بيان حرف‌ها يا شعارهايي خاص قرار نداده است. چيزي كه در آثار بسياري از نويسندگاني از آن دست ديده می‌شود و مكان روستا در عمل محملي می‌شود براي آنكه بگوييم مثلاَ مشكلات روستا ناشي از ظلمي است كه از حاكميت ريشه می‌گيرد. يا مثلاَ در داستان معروف معصوم اول از هوشنگ گلشيري، مترسكي كه سايه وهم‌آور و هول‌آورش چون نيرويي قاهر بر جان و مال مردم مسلط می‌شود عملاَ نمادي است از حكومتي كه بر همه چيز مردم سلطه اي شوم دارد. اما در داستان‌هاي يوسف عليخاني همه چيز طبيعي تر و از جنبه اي تاثيرگذارتر است. در اينجا ما با مردم واقعي، و مشكلات واقعي‌شان مواجهيم، چيزي كه شديداَ بر ما تاثير می‌گذارد و به بياني آن مردم را با گوشت و پوست و بوي‌شان حس می‌كنيم.
نكته ديگري كه نفيسي آن را قابل بحث دانست آن بود كه از جنبه مقايسه اي آيا می‌توان اژدهاكشان را گامي به جلو در مقايسه با قدم بخير ... به حساب آورد يا نه؟ باز هم از منظري مقايسه اي چيزي كه شايد به طور حسي بتوان به آن اشاره كرد آن است كه در داستانهاي مجموعه قبل ميلك شلوغ تر است و به بيان ديگر هنوز زنده است اما در اين مجموعه ما با فضايي سوت و كور تر و عملاَ با اضمحلال تدريجي آن روستا مواجهيم.
در ادامه جلسه هادي نودهي، نويسنده به بيان ديدگاه‌هاي خود پرداخت و گفت كتاب مشخصاَ در گونه ادبيات روستايي قرار می‌گيرد و براي كساني چون ما كه با شهر و مسائل پيچيده آن دست به گريبانيم شايد در برخورد اول ارتباط چندان آسان نباشد، اما در مجموع كتاب تاثير خود را می‌گذارد و خواننده را با خود می‌كشاند كه نشان دهنده زحمت زياد و كار خوب نويسنده است.
نودهي ادامه داد با توجه به جايگاه كتاب در گونه ادبيات روستايي بد نيست اشاره اي به پيشينه اين دست آثار هم بشود. ادبيات روستايي در ايران عملاَ بعد از كودتاي 28 مرداد 1332 و با رويكرد برخي روشنفكران به روستا كه پيامد سانسور و نمود بيشتر فضاي استبدادي در كشور است شكل می‌گيرد. در همين ايام است كه ماجراي اصلاحات ارضي هم مطرح می‌شود و روشنفكران با رجوع به روستا نگاه انتقادي‌شان را به اين موضوع هم می‌كشانند. به اين ترتيب می‌بينيم جلال آل احمد به روستا می‌رود يا مثلاَ هوشنگ گلشيري سال‌ها در روستاها معلمي می‌كند و بسياري از نويسندگان معروف ديگر چون غلام‌حسين ساعدي و... عملاَ براي مبارزه با فضاي سياسي حاكم، داستان‌ها را به روستا می‌كشانند. اما از آنجا كه ريشه اين رويكرد قضيه مردم شناسي نبوده است آن قبيل داستان‌ها به شيوه ديگري پيش می‌روند و ما بيشتر با وجوه داستاني و تكنيك‌هايي كه قدرت داستان را بيشتر می‌كند مواجهيم. مثلاَ در «عزاداران بِيل» از ساعدي با وجودي كه داستان‌ها در روستا می‌گذرد اما همه مانند تهراني‌ها صحبت می‌كنند. بُعد ديگر هم نماد پردازي است كه به واسطه هدفي كه براي آن نوع ادبيات قائل بودند، حضور بسيار پر رنگي در آن نوع آثار پيدا می‌كند. ‎‏
نودهي ادامه داد: در اين كتاب با وجودي كه تاثير كساني چون ساعدي (آنجا كه حاكميت و حضور قاهرانه محيط ايجاد وهم در فرد می‌كند) يا تاثير گلشيري (آنجا كه خرافه‌ها خود را نمايان می‌كنند) مشهود است، اما نويسنده با توجه به آنكه ريشه‌هاي خودش از آن محل است و دغدغه آن مردم را دارد، به وجوه مردم شناسي و اقليمي كار توجه بيشتر می‌كند و همين رويكرد وجه تمايز مشخص اين اثر با آثار ديگري است كه به روستا پرداخته اند.
نويسنده مجموعه داستان «شمايل لرزان قدرت» در ادامه صحبت‌هايش به برخي مشخصه‌هاي اثر چون عدم حضور شخصيت‌هاي مهم يا اصولاَ جايگاه نچندان پر رنگ شخصيت پردازي (به واسطه حضور پررنگ تر فضا و اقليم كه جاي شخصيت را در داستان‌ها می‌گيرد) اشاره كرد و در همين راستا حضور عناصر فراواقعي يا متافيزيكي را كه در اكثر داستان‌هاست مهم و قابل توجه دانست كه خود باعث می‌شود اژدهاکشان به كار‌هاي رئاليسم جادويي هم نزديك بشود.
نودهي ادامه داد: البته در برخي داستان‌هاي مجموعه و مشخصاَ دو داستان آخر «آب ميلك سنگين است» و «ظلمات» به نظر می‌رسد وجوه مردم‌شناسي در مقابل هدفي كه چه بسا نويسنده با نوعي نمادپردازي سعي در القاي آن داشته و به نوعي اضمحلال تدريجي روستا را به عواملي از بيرون هم نسبت می‌دهد، رنگ می‌بازد كه به زعم وي اين دو داستان را در جايگاهي پايين تر در مقايسه با داستان‌هاي ديگر مجموعه قرار می‌دهد.
در ادامه اين نشست ادبي اسدالله امرايي، منتقد و مترجم ادبي به بيان نظراتش پرداخت و گفت: نكته اي را كه بايد به آن توجه داشت اين است كه كار آن طور كه بعضي‌ها اشاره كرده اند در زمره ادبيات وحشت قرار نمی‌گيرد، وهم در كار‌ها هست اما هدف نويسنده آن نيست كه كسي را بترساند و از آن مهم تر حتي آن وهم را مورد انتقاد هم قرار نمی‌دهد. اين وهم يك واقعيت است كه در زندگي آن مردم وجود دارد. يا در مورد بحث عناصر فرا واقعي – اسطوره اي كه مثلاَ در داستان اژدهاكشان مطرح می‌شود، نمونه‌اش را در جاهاي ديگر هم داريم، در همين امامزاده داوود خودمان يا در ساير مناطق ايران. در واقع نويسنده به بيان انگاره‌هايي می‌پردازد كه وجود دارند، نه به معناي حقيقت‌شان كه بيان اين واقعيت كه حضورشان در زندگي مردم انكار ناپذير است. نكته جالب اين است كه حتي اگر كسي بخواهد آنها را انكار كند تكفير می‌شود و مثلاَ به او می‌گويند تو كه فلان باور را قبول نداري پس خدا و پيغمبر را هم قبول نداري؟ و همين جا است كه كار به رئاليسم جادويي نزديك می‌شود. می‌دانيم كه رئالسم يعني واقعيت و جادو در نقطه مقابل و متضاد آن قرار می‌گيرد. وقتي می‌گوييم رئاليسم جادويي يعني جادو‌ها و عناصر غير واقعي، حضوري عيني و غير قابل انكار دارند. مثلاَ در داستان اژدهاكشان وقتي گفته می‌شود در روز سيزده بدر هر سال مردم چشم‌شان به دنبال آن است كه ببينند چه زماني نورهايي كه از امامزاده ميلك و گردنه وقوع اژدهاكشان بلند شده بر می‌گردند سر جاي خودشان، ما می‌دانيم كه نوري كه متساعد می‌شود هيچ وقت نمی‌تواند سر جاي خودش برگردد و عملاَ با اين نحوه روايت و بر خورد ما داريم به عنصري غير مادي وجهي مادي می‌دهيم.
امرايي در ادامه صحبت‌هايش اشاره كرد او هم با آن بحثي كه در ارتباط با مسائل سياسي شد موافق است و معتقد است از آنجا كه بسياري از نويسندگان ما نگاه‌شان منبعث از راديكاليسم دهه 60 ميلادي و كساني چون ژان پل سرتر بود كه می‌گفت اصولاَ نويسنده بايد نسبت به وضع موجود معترض باشد، آثار نويسندگان ما هم اين‌گونه بود و اصولاَ كسي كه در دهه 40 و 50 شمسي با وضع موجود مخالفت نمی‌كرد، اصلاَ مطرح نمی‌شد و به همين خاطر ادبيات آن دوره سرشار است از داستان‌هايي كه مثلاَ در آن رعيتي با مالكي درگير است سر مسئله آب، زمين يا حتي ناموسش، و مشخص است كه موضع نويسنده‌هاي آن دوره در اين ميان چگونه بوده است اما در اينجا نويسنده در هيچ موردي موضع گيري نمی‌كند، واقعيت‌هاي انكار ناپذير را می‌گويد اما خودش هيچ گاه در جايگاه قضاوت نمی‌نشيند.
سپس طلا نژادحسن، منتقد ادبي با عنوان اين موضوع كه نويسنده كتاب اژدهاكشان نگاهي تازه و واجد ارزش به كهن الگوهاي ما داشته است و در واقع به زنده كردن و تلفيق آنها با زندگي امروزي ما پرداخته است، به بيان ديدگاه‌هايش پرداخت و گفت: دومين ويژگي عمده اين اثر تلاشي است كه در جهت بيرون كشيدن ادبيات امروز ما از حصار آپارتمان نويسي در آن صورت گرفته. به عقيده اين منتقد ادبي ادبيات امروز ما كه قصد تلفيق عيني گرايي و ذهني گرايي را دارد در چنبره ادبيات آپارتماني كه محدود به دو نفر يا حتي يك نفر است به نوعي ايستايي رسيده است.
وي در ادامه گفت: در ارتباط با كهن الگوها كه خاص ما هم نيست و در ادبيات بسياري كشور‌ها وجود دارد می‌توان به مواردي چون كشتن اژدها‏، از ما بهتران و اجنه، سنگ شدن و... اشاره كرد كه در اين كتاب به نحو جالب توجهي به كار گرفته شده اند و در همين راستا می‌توان به نزديكي و سنخيت انسان و حيوان هم اشاره كرد كه در داستان «قشقابل» كه از زيباترين داستان‌هاي مجموعه است اين سنخيت آن چنان زيبا در آن بيان شده است كه در پايان مرگ انسان و بز در كنار هم و در پي هم تاثيري به ياد ماندني بر خواننده می‌گذارد.
نژاد حسن در ادامه صحبت‌هايش نكته مهم را در داستانهاي عليخاني آن دانست كه افسانه‌ها و انگاره‌هاي كهن به زبان امروزي بيان شده اند و مثلاَ در داستان قشقابل از روابط مدرن و حتي فرا مدرن در بيان نوع رابطه كبلايي رجب و كبلايي قشنگ استفاده شده است. از ديگر داستان‌هايي كه در آن‌ها از اين دست استفاده‌هاي زيبا و به ياد ماندني از انگاره‌هاي كهن صورت گرفته می‌توان به داستان‌هاي: اژدهاكشان، ملخ‌هاي ميلك، اوشانان و تا حدودي نسترنه هم اشاره كرد.
در ادامه جلسه پوريا فلاح به بيان نقطه نظراتش پرداخت و گفت: به نظر من عليخاني دراماتيزه كردن ادبيات روستايي را به خوبي انجام داده است اما پرسشي كه براي وي پيش آمد اين است كه آيا ما با يك مجموعه داستان طرفيم يا با داستان بلندي كه تقطيع شده است. اگر ميلك را چون كانوني مركزي در نظر بگيريم كه همه داستان‌ها و آدم‌ها به سمت آن فلش می‌خورند، چرا اين مجموعه رمان نشده است؟
به عقيده اين نويسنده جوان، مجموعه اژدهاكشان دستمايه كافي را براي آنكه به رماني فاخر تبديل شود داشته است و چه بسا در آن صورت ميلك هم به ياد ماندني تر می‌شد.
نكته ديگري كه فلاح به آن اشاره كرد بحث زبان اثر بود و تلاش زيادي كه روي از كار در آوردن آن صورت گرفته. به عقيده وي در عين حالي كه در زبان، ايجاد لحن خاص و متناسبي صورت گرفته ، كار بسيار راحت خوانده می‌شود اما نكته اي كه به چشم می‌خورد آن است كه يك جاهايي شايد حس شود كه تاثير كسي چون گلشيري هم ديده می‌شود. با وجود آنكه كار بسيار روان و راحت خصوصاَ در جاهايي كه زبان داستان به زبان داستاني ساده و معيار ما نزديك می‌شود، پيش می‌رود به ناگاه جمله اي به شكل گل درشت و بيرون زده خود را به رخ می‌كشاند كه شايد به كار لطمه بزند.
يوسف عليخاني در پاسخ به فلاح، هر چند تاثير ناخودآگاه برخي از كارهاي گلشيري چون «نمازخانه كوچك من» و «معصوم‌ها» را رد نكرد و حتي تاثير كساني چون محمد رضا صفدري در «سيا سنبو» ، اما اينكه وي كلمه اي يا تعبيري مشخص را از گلشيري گرفته باشد، رد كرد.
در همين زمينه مرتضي كربلايي‌لو، نويسنده رمان «مفيد آقا» هم به بيان نظراتش پرداخت و كار و قدرت زباني داستان‌هاي عليخاني را حتي بالاتر از گلشيري كه به تعبير وي نويسنده اي كتابخانه‌گرد است، دانست.
كربلايي‌لو اعتقاد داشت در جاهايي و در هنگام مواجهه با برخي كلمات و تعابير بايد واقعاَ كلاه را به احترام تلاش نويسنده از سر برداشت.
مرتضي کربلايي‌لو در ادامه جلسه گفت: من به عنوان يك نويسنده که ارزش کلمات و جملات را درمي‌يابم از مطالعه سطر سطر کتاب لذت بردم. زبان نويسنده در اثر درخشان است و از تشبيهات، بسيار زيبا و به‌جا استفاده کرده است.
وی اضافه کرد در انتهاي داستان‌ها، زماني که نويسنده از "مي‌گويند" استفاده کرده، پايان‌بندي لطمه خورده است. آن نقطه درست جايي بوده است كه نويسنده می‌توانسته با استفاده از ساختار، قدرت خود را نشان دهد كه نسبتاَ ساده از آن گذشته است.
در ادامه نشست محمد جعفري قنواتي، پژوهشگر ادبيات عامه و مؤلف كتاب «دو روايت از سليم جواهري» به شباهت کار نويسنده به مجموعه «لالي» ، آخرين کار بهرام حيدري نويسنده جنوبي در سال 58 اشاره کرد و گفت با اين تفاوت که در اژدهاکشان، نويسنده تک نگاري و تحليل روستا نکرده است و نهايتاَ داستان نوشته است.
وي افزود: مردم‌شناسي خيلي خوب در داستان‌‌هاي يوسف عليخاني بازتاب پيدا کرده است و اعتقادات و رسوم محلي از جمله: قسم، دشنام، دعا و نفرين، خيلي به‌جا در داستان‌ها نشسته است.
نينا شفيعي، از ديگر حاضران در جلسه به نوستالژي حاکم بر داستان‌ها اشاره کرد. وي معتقد بود نويسنده، گاهي اوقات شخصيت‌هاي داستان را ناگهان رها مي‌کند و سرانجام‌شان را ما نمي‌بينيم.
مسعود پهلوان‌بخش، نويسنده و منتقد نيز گفت که داستان‌هاي مجموعه، ثبت افسانه‌هاي مردم الموت نيست، بلکه داستان‌هايي است که افسانه‌ها در آن جاري است ولي اين تکنيک که افسانه‌ها را به داستان مدرن تبديل مي‌کند در بعضي داستان‌ها مثل اژدهاکشان به عقيده وي چندان وجود ندارد.
در ادامه سوسن صنيعي، از سينماگران حاضر در جلسه به پشتوانه محکم تحقيقي در داستان‌ها اشاره کرد و اضافه کرد از خواندن داستان‌ها لذت برده است ولي به عقيده ايشان گاهي اوقات ريتم، تغيير می‌كند و تند و کند می‌شود و نكته ديگر آنكه وجه مستند نگاري گاهي بر داستان‌ها غلبه می‌كند.
يوسف عليخاني در پايان جلسه ضمن پاسخ گويي به برخي پرسش‌هاي حضار اظهار داشت موقعي كه وي درگير نوشتن است بيشتر درگير زبان است و براي تك تك كلماتش عرق می‌ريزد.
عليخاني ادامه داد متأسفانه گاهي اوقات منتقدان ما از بيان بي پيرايه و صريح نظرات‌شان خودداري می‌كنند، حال آنكه كسي چون وي كه كار بعدي‌اش هم در ادامه اين مجموعه داستان خواهد بود با اين تفاوت كه در آن ديگر حتي يك كلمه ديلمي هم ديده نخواهد شد ، خواهان شنيدن نگاه انتقادي، مستدل و ريز بين منتقدان بخصوص در مورد ساخت است كه در اين جلسه تا حدي به آن رسيده است.

گزارش : ليلا قاسمي

طرح جلد: جواد آتشباری/ سایز بزرگ؛ روی عکس کلیک کنید

به گزارش فارس ... اینجا
به گزارش ایسنا ... اینجا
به گزارش مهر ... اینجا و اینجا
به گزارش روزنامه جام جم ... اینجا (PDF)
به گزارش روزنامه فرهنگ آشتی ... اینجا (PDF)
گزارش مفصل نشر افراز از این نشست ... اینجا و اینجا
شمشیر دولبه ادبیات ایران ... اینجا

«اژدهاکشان» به چاپ سوم رسید ... اینجا